Mặc dù có nhiều dự đoán về sự khai tử Bitcoin, điển hình Tạp chí Forbes công bố Bitcoin “chết” vào tháng 6 năm 2011; Reuters công bố một “cáo phó” cho Bitcoin trong tháng 1 năm 2014; tiếp theo Tháng 1 năm 2015, báo Telegraph tuyên bố “thí nghiệm Bitcoin đã kết thúc…tính ra từ lúc đồng tiền chính thức được biết đến vào năm 2010 đến nay; đã có gần 100 nhận định của các tổ chức uy tín về cái chết của đồng tiền này. Tuy nhiên năm 2017, Bitcoin liên tục lập kỷ lục mới từ mức 750 usd đầu năm; và đến ngày 7/12/2017, đạt gần 20.000usd, làm cho đầu tư vào đồng tiền số này trở nên sôi động hơn bao giờ hết. Bên cạnh đó, đang có nhiều bản tin, nhận định trong ngoài nước nói tốt về đồng tiền này, cùng với việc Thị trường Newyork cho phép niêm yết phái sinh Bitcoin; khiến cho nhiều người tại VN đổ vào đầu tư, cho dù trước đó họ nó không với Chứng khoán và một số loại hình rủi ro khác như vàng tài khoản.
Với giá trị 0,1 USD vào năm 2010, trong 7 năm, Bitcoin đã tăng 10.000% khi đạt đỉnh 20.000usd vào T.12/2017; đây là mức tăng chưa từng có giá trị nào tăng mạnh như vậy, không ai có thể giải thích được. Nhưng những câu chuyện trở nên triệu phú, tỷ phú chỉ với vài chục usd mua Bitcoin bỏ quên đang đánh động lòng ham muốn làm giầu nhanh chóng của nhiều người; với quy mô hiện nay, nó có thể gây tác hại rất lớn cho đời sống nhiều người, nếu bỏ tài sản của mình, thậm chí vay mượn vào đây; vì dấu hiệu của bong bóng Bitcoin đang trở nên rất rõ rệt với khả năng sát thương rất lớn.
Bitcoin là gì ?
Bitcoin (BTC, XBT) là một loại đơn vị thanh toán được tạo ra bởi Satoshi Nakamoto dưới dạng phần mềm mã nguồn mở từ năm 2009. Bitcoin có thể được trao đổi trực tiếp bằng thiết bị kết nối Internet dựa trên công nghệ BlocKchain mà không cần thông qua một tổ chức tài chính trung gian nào.
Bitcoin bắt đầu được Satoshi thiết kế từ 2007 khi ông tin rằng có thể thiết kế được một hệ thống giao dịch mà các thành viên không cần tin tưởng nhau, chỉ cần số đông với tỷ lệ vượt hơn 50% trong hệ thống xác nhận là giao dịch thành công.
Giao dịch Bitcoin đầu tiên được thực hiện giữa Satoshi Nakamoto và nhà mật mã học Hal Finney vào ngày 12 tháng 1 năm 2009; ngày 5/10/2009, Bitcoin được ấn định trên sàn giao dịch, khởi điểm ở 1 bitcoin = 0,00076 usd. Ngày 22/10/2010; đã ghi nhận sử dụng Bitcoin để mua hàng hóa, một chiếc Pizza có giá 25usd được mua bởi 10.000 bitcoin. Sau đó Bitcoin từng bước được giới đầu tư biết tới, Bitcoin bắt đầu thu hút dư luận từ năm 2012, khi có rất nhiều bài báo nhắc đến nó. Năm 2013, một số dịch vụ lớn như OKCupid, Baidu, Reddit, Humble Bundle, Foodler và Gyft bắt đầu sử dụng nó. Tại Canada đã có máy ATM mua bán Bitcoin đầu tiên trên thế giới. Tháng 1 năm 2014, Dịch vụ bảo hiểm đầu tiên sử dụng Bitcoin được ra mắt, ngay sau đó Overstock tuyên bố họ là nhà phát hành bán lẻ đầu tiên chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin tại Mỹ. Một tháng sau, chính phủ Anh đưa ra dự thảo về việc sẽ tính thuế với giao dịch Bitcoin.
Cùng với tính năng sử dụng thanh toán của nó, Bitcoin bắt đầu có những bước tăng giá và biến động rất mạnh. Trong năm 2011, giá trị của đồng Bitcoin tăng từ 0,30 đô la Mỹ lên 32 đô la Mỹ, trước khi giảm xuống còn 2 đô la Mỹ. Trong năm 2014, Bitcoin có lúc vượt qua 1.000 usd trước khi giảm về, biến động giá của Bitcoin cao gấp 7 lần vàng, 8 lần S&P 500, và gấp 18 lần tiền đô la Mỹ. Chính vì khả năng biến động rất mạnh, Bitcoin đã thu hút giới đầu cơ tham gia; và đến nay đang trở thành cơn sốt toàn cầu khi giá 2017 trong xu thế tăng rất mạnh.
Cơ chế tạo ra và hoạt động của Bitcoin ?
Bitcoin có cách hoạt động khác hẳn so với các loại tiền tệ điển hình: Không có một ngân hàng trung ương hay tổ chức nào quản lý nó và hệ thống hoạt động dựa trên một giao thức mạng ngang hàng trên Internet; gọi là công nghệ Blockchain.
Sự cung ứng Bitcoin là tự động, hạn chế, được phân chia theo lịch trình định sẵn dựa trên các thuật toán. Bitcoin được tự động tạo ra và cấp tới các máy tính xác minh giao dịch Bitcoin và ghi chúng vào cuốn sổ cái được phân tán trong mạng ngang hàng (được gọi là blockchain). Những máy tính này gọi là Máy đào Bitcoine; máy (hoặc hệ thống máy) nào càng có công suất lớn trong việc thực hiện xác minh và công nhận các giao dịch sẽ được chia nhiều Bitcoine hơn, theo công thức số lượng Bitcoin tự động tạo mới trong một đơn vị thời gian chia cho tổng công suất máy đào Bitcoin xác minh giao dịch tại thời điểm đó.
Vì sao giao dịch Bitcoin an toàn hơn giao dịch điện tử thông thường ?
Những nhà đầu tư sở hữu Bitcoin, khi giao dịch mua bán còn trả phí giao dịch; phí này tùy thuộc vào nguồn tài nguyên của mạng.
Một giao dịch thanh toán điện tử trên internet thông thường như thanh toán qua Ngân hàng, qua công ty Paypal… đều thể hiện qua một tập tin mã hóa truyền đến máy chủ của hệ thống để xác nhận và chuyển giá trị từ Tài khoản người mua – bán. Mặc dù hệ thống máy chủ có thuật toán bảo mật nghiêm ngặt, và được quản trị rủi ro bằng nhiều công cụ, nhưng các Hack vẫn có thể thâm nhập máy chủ để làm giả giao dịch, đánh cắp tiền.
Công nghệ Blockchain với việc ghi chép trên cuốn sổ cái ghi lại tất cả các giao dịch và được thực hiện trên mọi máy tính trong hệ thống (máy đào Bitcoin) là một cơ sở dữ liệu phân tán vô chủ (không có máy chủ); các máy tính liên tục thực hiện việc kiểm toán độc lập bằng cách xác minh dữ liệu nhận tới và so sánh với chữ ký (mã số tài khoản) của giao dịch đó. Khi có giao dịch từ Tài khoản A gửi X Bitcoin cho Tài khoản B (Tài khoản còn được gọi là Ví điện tử); thì sẽ được mọi máy đào Bitcoin ghi lại trên toàn hệ thống, tất cả các máy tính trong mạng này sẽ xác minh và ghi lại giao dịch đó vào cuốn sổ cái rồi cấp phát dữ liệu này tới các máy tính khác; càng có nhiều máy tính tham gia vào hệ thống ngang hàng cho Blockchain thì sức mạnh xử lý và độ an toàn của hệ thống Blockchain đó càng cao. Với cơ chế này, hầu như các giao dịch được xác minh và ghi lại chính xác dựa trên quy tắc số đông xác nhận. Nên hầu như không thể Hack để chiếm đoạt Bitcoin trái phép; trừ khi có thể Hack trên 51% các máy đào trong hệ thống; mà điều này được xem là bất khả thi. Do vậy giao dịch bằng công nghệ Blockchain được xem là giao dịch an toàn hơn hệ thống giao dịch hiện nay của các Ngân hàng, hay tổ chức thanh toán như Visa, Master, Payball….
Bitcoin được tạo ra và cấp phát như thế nào ?
Theo thuật toán đã cố định được tạo ra bởi Satoshi ; cứ mỗi 10 phút, một khối mới được tạo ra kèm theo một lượng Bitcoin được cấp phát chia cho toàn bộ máy đào theo công suất thực hiện xác nhận giao dịch. Số lượng Bitcoin được tạo ra này sẽ tự động được giảm đi một nửa sau 4 năm; Thí dụ vào tháng 7 năm 2016, cứ 10 phút sẽ có 12,5 bitcoin được tạo mới; thì sau 4 năm, đến tháng 7 năm 2020 chỉ có 6,25 Bitcoin được tạo mới sau 10 phút. Đặt biệt, quá trình tạo mới sẽ kết thúc vào năm 2140 với tổng số 21 triệu Bitcoin được phát hành.
Với đặc điểm này, những máy đào tham gia sau càng ít được cấp Bitcoin từ công suất của mình; dựa trên 2 nguyên nhân, một là số lượng máy đào tăng lên, hai là số Bitcoin tạo mới giảm đi. Tuy nhiên, do cơ chế Bitcoin đưa ra thị trường giảm dần (hạn chế cung), cùng với lượng nhu cầu nhà đầu tư tăng lên (cầu tăng mạnh) sẽ giúp giá Bitcoin tăng lên, bù đắp cho lượng Bitcoin được cấp pháp ít đi cho những nhà đầu tư máy đào. Chỉ trong vòng một năm, từ giá trị vốn hóa khoản 12 tỷ usd năm 2016, đã tăng lên hơn 193 tỷ USD trong năm 2017, tăng hơn 15 lần; giúp cho các chủ máy đào thu lợi lớn dù số Bitcoin cấp mới ít đi.
Tài khoản Bitcoin của nhà đầu tư (chủ tài khoản)
Mỗi tài khoản Bitcoin của nhà đầu tư (chủ tài khoản) được biểu diễn dưới dạng 1 địa chỉ Bitcoin. Mỗi địa chỉ Bitcoin có 160 bit dữ liệu, bao gồm 1 cặp địa chỉ, là địa chỉ riêng tư và địa chỉ công khai, bao gồm địa chỉ công khai của chủ tài khoản (public key) để người khác (Tài khoản khác) có thể gửi Bitcoin tới; và một địa chỉ mã hóa của chủ tài khoản (private key) để chủ Tài khoản sử dụng xác nhận khi gửi Bitcoin trong tài khoản mình đi. Do vậy số lượng tài khoản (địa chỉ Bitcoin) vào khoảng tương đương 1048 ; một con số khổng lồ không thể trùng lấp.
Người chủ tài khoản Bitcoin là người nắm giữ khoá riêng tư của 1 địa chỉ Bitcoin (private key). Một khi người chủ tài khoản quên mất mã khoá, thì không thể vào tài khoản của mình, và số bitcoin tuy tồn tại nhưng không ai có thể truy cập vào, xem như sẽ vĩnh viễn bị mất. Có nhiều loại công cụ quản lý Tài khoản Bitcoin hiện hành như Coinbase, Blockchain.info, BitGo, Xapo…để an toàn, chủ tài khoản nên ghi lại mã số TK của mình cất ở nơi an toàn. Đây là sự khác biệt so với người có tài khoản ở NH, khi vô tình mất mã số, thì vẫn có thể xin NH cấp lại.
Giao dịch Bitcoin
Một giao dịch Bitcoin xác định từ người chủ tài khoản chuyển số Bitcoin vào tài khoản Bitcoin người khác. Khác với hệ thống thanh toán NH hoặc PayPal, khi máy chủ hệ thống xác nhận việc chuyển tiền từ TK A vào đúng TK B thì cho thực hiện giao dịch, đồng thời ghi giảm TK A và tăng TK B.
Tuy nhiên với phương thức Blockchain, giao dịch đó chưa được ghi nhận mà truyền vào toàn mạng lưới Bitcoin được các máy đào xác nhận và đưa vào một khối thông tin với tổng giá trị chi và thu bằng nhau (tổng giá trị Bitcoin toàn hệ thống không đổi). Khi đó với sự xác nhận của số đông máy đào trên hệ thống thì giao dịch đó được thừa nhận và cập nhật vào sổ cái của toàn bộ máy đào. Đã có nhiều vụ trộm Bitcoin thành công xảy ra nhưng tất cả đều có một đặc điểm chung là do nạn nhân để lộ khóa riêng tư cho hacker. Cho tới nay, giao thức Bitcoin vẫn chưa hề có lỗ hổng bảo mật nào để làm mất Bitcoin của người dùng mà không dùng đến khóa riêng tư.
Đặc điểm giao dịch của Bitcoin là các giao dịch lại được công khai, ai cũng có thể biết; nhưng không ai biết chủ sở hữu giao dịch. Đây là tính riêng tư khác hẳn với giao dịch điện tử qua NH hoặc các công ty thanh toán.
Sự tiến hoá của phần mềm Bitcoin
Phần mềm Bitcoin với các tính năng được phát hành dưới dạng mã nguồn mở, có thể được bổ sung chức năng mới để sử dụng tiện ích hơn. Ai cũng có thể thêm những tính năng mới dưới dạng một đoạn mã chương trình.Nếu tính năng đó được người sử dụng trong hệ thống chọn, thì họ sẽ tải phiên bản Bitcoin chứa chúng về; nếu số lượng người dùng trong hệ thống chiếm đa số, thì tính năng năng đó sẽ trở thành chính thức. Như vậy không ai có thể chi phối hệ thống bằng đoạn mã mới nếu không có nhiều người tải về; mỗi máy tính là một phiếu bầu, và ai cũng có thể đưa ra luật mới; miễn sao được số đông chấp nhận và tải phiên bản mới về sử dụng.
Lợi ích của Bitcoin : Đồng tiền và phương tiện thanh toán ?
Với những tính năng xem như vượt trội ở trên bao gồm :
1. Số lượng bitcoin là hữu hạn, lượng cung giảm dần và kết thúc vào năm 2140 với tổng giá trị chỉ có 21 triệu Bitcoin; do vậy giá trị đồng bitcoin luôn được bảo đãm Tuy nhiên, mặt khác Bitcoin có thể chia làm 1 triệu đơn vị nên không lo thiếu phương tiện thanh toán mệnh giá nhỏ dù 1 đồng Bitcoin có thể tăng đến giá trị 1 triệu usd = 1 bitcoin.
2. Giao dịch thanh toán Bitcoin và tài khoản luôn bảo đãm chính xác không thể bị hack.
3. Bitcoin không bị bất cứ thế lực nào can thiệp trừ chính cộng đồng máy đào Bitcoin, xem như dân chủ tuyệt đối theo nguyên tắc bỏ phiếu số đông quyết định.
Gộp 3 đặc tính trên, nên Bitcoin được nhiều người cho rằng đó là đồng tiền tương lai (ước mơ) của thế giới, không bị lạm phát, không bị sự can thiệp của chính phủ, khắc phục những điểm lo ngại mà ngay cả đồng usd cũng có thể mắc phải. Do vậy Bitcoin đang được xem như Vàng 2.0 vì có những tính chất sau của tiền tệ: Đáng giá, lưu thông, dự trữ, thanh toán.
Ngoài ra, khác với những đồng tiền được ban hành bởi chính phủ, Bitcoin có thêm những ưu điểm sau:
Không có ngân hàng trung ương: Tránh được tình trạng lạm phát khi ngân hàng trung ương in tiền cho các tổ chức tài chính và các tập đoàn vay khi làm ăn thua lỗ.
Không cần giao dịch qua kênh trung gian: Giảm thiểu chi phí ngân hàng và các kênh tài chính trung gian như công ty thanh toán Pauball, Visa, Master. Giao dịch tại bất kỳ thời điểm nào kể cả ngày nghỉ. Không ai có quyền đóng băng tài khoản hay ngừng giao dịch.
Không dễ kiếm ra Bitcoin, nhưng có thể khai thác được mỏ Bitcoin – đặc tính quan trọng của vàng.
Không thể bị làm giả. Chi phí kiểm định chất lượng vàng rất cao, còn việc kiểm định Bitcoin không hề tốn chi phí nào.
Đơn vị tiền tệ có thể chia nhỏ ra tới mức gần như vô hạn, giúp cho việc thanh toán chính xác rất dễ dàng.
Ít nguy hiểm cho các cửa hàng chấp nhận giao dịch Bitcoin hơn vì giao dịch không thể bị bồi hoàn, một khi đã chuyển Bitcoin đi thì không thể đòi lại.
Bảo vệ môi trường khi không phải dùng hoá chất in giấy hay khai thác. Hệ thống máy tính xử lý giao dịch Bitcoin tốn ít điện hơn nhiều so với hệ thống tài chính hiện tại.
Là đồng tiền thông minh: Có khả năng lập trình vào từng satoshi mục đích tiêu tiền hoặc tự kích hoạt với hợp đồng thông minh để tránh tham nhũng hoặc lừa đảo.
Theo thống kê, số lượng các doanh nghiệp chấp nhận Bitcoin đã vượt qua 100.000; nhiều công ty lớn chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin bao gồm: Atomic Mall, Clearly Canadian, Dell, Dish Network, Dynamite Entertainment, Expedia, Microsoft, Newegg, PrivateFly, Overstock.com, Sacramento Kings, TigerDirect, Time Inc., Virgin Galactic, Valve và Zynga. PayPal đã cho phép các doanh nghiệp ở Bắc Mỹ sử dụng hệ thống của họ để nhận thanh toán bằng Bitcoin.
Đinh Thế Hiển