Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, năng lượng xanh nổi lên như một giải pháp cấp thiết nhằm giảm phát thải khí nhà kính và đảm bảo sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, phía sau những khẩu hiệu và chiến lược phát triển năng lượng tái tạo, nhiều câu hỏi đặt ra: Liệu nền kinh tế năng lượng xanh có thực sự “xanh” như tuyên bố? Hay vẫn tồn tại những hệ lụy về môi trường và xã hội mà chúng ta chưa nhìn thấy rõ?
Năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời, đã có sự tăng trưởng mạnh mẽ trong hai thập kỷ qua. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tổng công suất lắp đặt điện mặt trời trên thế giới đã vượt 1.000 GW vào năm 2023, trong khi điện gió đạt gần 850 GW. Chính phủ các nước, bao gồm Mỹ, EU và Trung Quốc, đều có các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ, bao gồm trợ cấp tài chính, miễn thuế và đầu tư vào cơ sở hạ tầng.
Tuy nhiên, bên cạnh đó, nhiều dự án năng lượng tái tạo cũng gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội. Ví dụ, tại Trung Quốc, nhiều trang trại điện mặt trời được xây dựng trên đất nông nghiệp, làm giảm diện tích đất canh tác. Tại Nam Mỹ, khai thác lithium phục vụ sản xuất pin gây ra tình trạng cạn kiệt nguồn nước, ảnh hưởng đến cộng đồng địa phương.
Mặc dù năng lượng tái tạo không thải ra khí CO2 trong quá trình vận hành, nhưng quá trình sản xuất, lắp đặt và tiêu hủy các thiết bị liên quan lại gây ra những tác động đáng kể:
Tấm pin mặt trời: Thành phần chủ yếu là silicon, bạc, nhôm và các kim loại đất hiếm như tellurium, indium. Quá trình khai thác các kim loại này gây ô nhiễm nguồn nước và suy thoái môi trường đất. Ngoài ra, việc xử lý tấm pin hết hạn (thường sau 25-30 năm) là một bài toán chưa có lời giải rõ ràng, khi chỉ có khoảng 10% được tái chế hiệu quả. Theo ước tính, đến năm 2050, thế giới có thể phải đối mặt với hơn 78 triệu tấn rác thải từ tấm pin mặt trời.
Tuabin gió: Chứa nhiều thành phần không thể tái chế, đặc biệt là cánh quạt làm từ vật liệu composite. Khi hết vòng đời (khoảng 20-25 năm), việc chôn lấp hoặc đốt cháy các cánh quạt này gây ảnh hưởng xấu đến môi trường. Nhiều bãi rác ở Mỹ đã phải xử lý hàng nghìn cánh quạt bị loại bỏ mỗi năm.
Ắc quy lưu trữ: Các hệ thống năng lượng tái tạo thường đi kèm với ắc quy lithium-ion để lưu trữ điện. Việc khai thác lithium, cobalt và nickel cần thiết cho pin gây ra tình trạng phá rừng, ô nhiễm nước ngầm và khai thác lao động trẻ em (đặc biệt là ở Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi chiếm 70% sản lượng cobalt toàn cầu).
Kinh tế năng lượng xanh: Ai là người hưởng lợi?
Dù các quốc gia phát triển như Mỹ, Đức, Trung Quốc đang đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo, nhưng những nước nghèo hơn lại gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ này. Giá thành của tấm pin mặt trời và tuabin gió dù giảm nhưng vẫn còn khá cao so với thu nhập của nhiều nước đang phát triển. Hơn nữa, việc mở rộng năng lượng tái tạo tại các quốc gia này thường đi kèm với việc chiếm dụng đất nông nghiệp và di dời cộng đồng dân cư.
Ngoài ra, việc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo cũng ảnh hưởng đến lực lượng lao động truyền thống. Những ngành như khai thác than và dầu khí có nguy cơ bị thu hẹp, dẫn đến mất việc làm hàng loạt nếu không có chính sách hỗ trợ hợp lý.
Không giống như điện than hay điện hạt nhân có thể sản xuất liên tục, điện mặt trời và điện gió phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Điều này đòi hỏi phải có hệ thống lưu trữ hoặc dự phòng bằng điện khí, dẫn đến chi phí phát sinh cao. Một số nước châu Âu như Đức và Anh đã chứng kiến giá điện tăng mạnh do phải cân bằng giữa năng lượng tái tạo và năng lượng truyền thống.
Một số chuyên gia cho rằng năng lượng hạt nhân có thể là giải pháp thay thế năng lượng tái tạo vì phát thải CO2 thấp và ổn định hơn. So với điện mặt trời và điện gió, điện hạt nhân không phụ thuộc vào điều kiện thời tiết và có thể vận hành liên tục. Tuy nhiên, vấn đề xử lý chất thải phóng xạ và rủi ro về an toàn vẫn là những rào cản lớn đối với sự mở rộng của điện hạt nhân.
Như vậy, vấn đề đặt ra cho nền kinh tế năng lượng xanh thực sự phát triển bền vững, cần có các giải pháp thực tiễn. Các quốc gia cần đầu tư vào công nghệ tái chế tấm pin mặt trời, cánh quạt tuabin gió và pin lithium để giảm thiểu tác động môi trường. Phát triển công nghệ lưu trữ điện mới như Hydrogen xanh, pin sodium-ion hoặc công nghệ lưu trữ nhiệt có thể là hướng đi thay thế pin lithium-ion hiện tại. Bên cạnh đó, các chính sách cần hướng đến phát triển năng lượng tái tạo một cách bền vững, hạn chế khai thác tài nguyên quá mức và đảm bảo công bằng xã hội.
Nền kinh tế năng lượng xanh không hoàn toàn “xanh” như nhiều người vẫn nghĩ. Dù có những lợi ích rõ ràng trong việc giảm phát thải CO2, nhưng tác động đến môi trường và xã hội của nó cũng không thể bỏ qua. Để thực sự đạt được mục tiêu phát triển bền vững, chúng ta cần một cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp công nghệ tiên tiến và các chính sách hỗ trợ nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của ngành công nghiệp này.
Le Quynh